ELEKTRIT - produkcja do 1933

Po napaści wojsk niemieckich na Polskę w 1939 roku i zajęciu jej terytorium okupant wydał również rozporządzenia regulujące posiadanie i użytkowanie odbiorników radiowych. Pierwsze obwieszczenia  nakazujące bezzwłoczne oddanie (do 5 listopada) odbiorników do komisariatów policji (niemieckiej) ukazały się w Warszawie 10 października 1939 roku Dziennik Rozporządzeń GGP z dnia 15 grudnia 1939 roku sankcjonował bezwzględną konfiskatę wszystkich odbiorników radiowych na terenie Generalnej Guberni należących do ludności polskiej. Odbiorniki należało niezwłocznie oddać, a ostatecznym terminem odniesienia do urzędu władz terenowych, lub na policję, był 25 stycznia 1940 roku. Obywatele pochodzenia niemieckiego byli zobowiązani jedynie do zgłoszenia i zarejestrowania posiadanego odbiornika radiowego. Rozporządzenie to było przestrzegane, ponieważ za jego nie wykonanie groziła kara więzienia lub śmierci. 

         

             

Dokument zdania radia w GG. Wełnowiec kolo Katowic 1939 rok. wlasnosc historia radia
distrikt Galizien dokument zdania radia
Powyżej dowody zdania odbiorników radiowych w dystryktach krakowskim i lubelskim. Z prawej, od góry dokument  zdania odbiornika w Wełnowcu k/Katowic. Z lewej zdanie odbiornika w Jarosławiu ,Krakowie i Lublinie. Po utworzeniu w sierpniu 1941 roku nowego dystryktu GG Galizien również na tych terenach obowiązywał nakaz zdawania odbiorników radiowych ( powyżej dokument zdania odbiornika radiowego Elektrit wraz z głośnikiem do biura pocztowego w Broniszowie). Lakoniczny tekst tych "dokumentów" nie zostawiał zdającym żadnych wątpliwości co do tego, że odbiorniki tracili na zawsze. Następnie odbiorniki z punktów składowania były dystrybuowane wśród ludności i instytucji niemieckich lub niszczone .

Dowód opłaty uiszczony na rzecz funduszu wydziału propagandy NSDAP w Bielsku przez uprawnioną osobę  za otrzymane radio. Dokument dotyczy wcześniej zarekwirowanego obywatelowi Polski odbiornika marki Philips typ 33A. Opłata za przekazany odbiornik wynosiła 50 RM.
Anonim ostrzezenie ok.1943 - 1944 r.  

Dodatkowym motywem dostosowania się do rozporządzenia był powszechny terror stosowany na ludności polskiej, rewizje i przeszukania mieszkań. Wiadomo jednak, że posiadacze odbiorników, bojąc się przechowywania dalej radia w domu, a nie chcąc oddać go w ręce okupanta, wystawiali je również na klatki schodowe lub podwórka umożliwiając w ten sposób innym podjęcie ryzyka dalszej eksploatacji lub po prostu je niszczyli. W zasadzie wszystkie odbiorniki prezentowane na stronach muzeum były eksploatowane konspiracyjnie przez lata okupacji. Służyły do tego celu przemyślnie sporządzane skrytki na przykład wmurowane w przestrzeń między piecem kaflowym a ścianą, zamocowane do spodu blatu stołu itp. Akcja rekwirowania radioodbiorników zdaniem Hansa Franka  nie przyniosła jednak spodziewanych rezultatów. Z  urzędowych spisów dokonanych 2 marca 1940 roku, na przykład na terenie Warszawy oddano około 60 % ze 140 000 tyś zarejestrowanych aparatów. Tak więc nasłuch radiowy mógł być nadal kontynuowany, choć w znacznie ograniczony  sposób przez ludność polską .zarekwirowane odbiorniki radiowe w Warszawie 1939 foto wlasnosc historia radia

Anonim - ostrzeżenie o ujawnieniu słuchania przez rodzinę "obcego radia" (niedozwolonych stacji radiowych). Pisownia wskazuje, że językiem anonima najprawdopodobniej był niemiecki. Zdjęcie przedstawia pomieszczenie Urzędu Pocztowego w  Warszawie, w którym  okupant składował zarekwirowane Polakom odbiorniki radiowe (foto 1939)
   
Okupacja Warszawa zarekwirowane radio  w lazarecie wojskowym

Od 13 kwietnia 1940 roku wychodzi nowe rozporządzenie regulujące definitywnie sprawę posiadania i eksploatacji radioodbiorników na terenie Generalnej Guberni. Ubiegający się o możliwość eksploatacji radia musiał mieć „zezwolenie radiowe” wydane przez Niemiecką Pocztę Wschód (Deutsche Post Osten). W praktyce osobami uprawnionymi do posiadania zezwolenia radiowego byli obywatele niemieccy i Volksdeutsche lub osoby współpracujące z okupantem. Prawo do nabywania i posiadania odbiorników mieli z czasem również pracownicy dalej działających wytwórni radiowych znajdujących się na terenie GG na przykład dawne Polskie Zakłady Philips. Z prawa tego jednak w zdecydowanej większości odstępowali, ponieważ mogłoby to być mylnie interpretowane przez współmieszkańców. Zakres i sposób eksploatacji odbiornika przyznanego w zezwoleniu radiowym był bardzo precyzyjny i szczegółowy. Osoba uprawniona brała na siebie pełną odpowiedzialność pod karą więzienia, za sposób zabezpieczenia radia, sposób eksploatacji oraz dobór osób, które mogły słuchać audycji. Na przykład nie wolno było dokonywać notatek z wysłuchanych audycji lub powielać ich treści albo informować, że w ogóle takie są nadawane. Surowo zabronione były jakiekolwiek próby dokonywania napraw. Radia były opieczętowane a właściciel odpowiadał za stan pieczęci. Próby nasłuchu stacji zagranicznych były surowo karane.

Część odbiorników radiowych zarekwirowanych Polakom przez administrację niemiecką była niszczona, inne trafiały do uprawnionych osób cywilnych albo jako wyposażenie kwater wojskowych. Wydaje się, że doświadczenia zdobyte podczas rekwirowania odbiorników w Polsce, w 1939 roku posłużyły w latach 1941-1943 do dobrze zorganizowanej i przemyślanej akcji administracji niemieckiej - "Ostspende". Akcja "Ostspende" polegała na przejmowaniu radioodbiorników od firm handlujących lub od obywateli  podbitych krajów Europy  w celu przekazania ich  okupacyjnej administracji terenów zdobytych w czasie trwania ofensywy wschodniej. Doceniono potrzebę szerokiej informacji i indoktrynacji propagandowej na dużych obszarach, na których przed napaścią w stopniu minimalnym była rozwinięta radiofonia bezprzewodowa. Te potrzeby były również motywem do ponownego uruchamiania przez Niemców fabryk produkujących odbiorniki radiowe na terenach podbitych w czasie trwania ofensywy wschodniej np.  zakładów radiowych w Mińsku na Białorusi.

Okupacja radio PZT
 Zarekwirowany odbiornik na wyposażeniu warszawskiego szpitala wojskowego Zarekwirowany odbiornik Państwowych Zakładów Tele i Radiotechnicznych (PZT model 132B) na wyposażeniu jednostki Wehrmachtu

Na terenach okupowanych kilka dawnych radiotechnicznych firm polskich zostało reaktywowanych przez władze okupacyjne  i nadal prowadziło produkcję dla okupanta: IKA z Łodzi, Amplion (dawne zakłady Marconi) z Warszawy, Zakłady Philips z Warszawy, DeRuFa Warschau (dawne P.Z Telefunken, Warszawa), Korona z Warszawy, Horkiewicz z Warszawy, Polton z Warszawy, WABO z Warszawy, Tunsgram z Warszawy, PZT przemianowane na Staatliche Fernmeldwerke.

Obok legitymacja służbowa pracownika Zakładów Philipsa w Warszawie ważna do sierpnia 1944 roku. Warszawskie Zakłady Philips działały do wybuchu Powstania Warszawskiego a następnie zostały ewakuowane przez okupanta do Wiednia.

W zakładach Philipsa w czasie okupacji działała zakonspirowana silna komórka AK. Zaopatrywała ona w podzespoły radiotechniczne podziemne struktury AK oraz skutecznie wykonywała sabotaż produkcji wojskowych urządzeń nadawczo odbiorczych dla niemieckiej Kriegsmarine.

legitymacja Philipsa 1944 PHILIPS Warszawa 1944

 

Przewodowa radiofonizacja publiczna w Generalnej Guberni - megafony uliczne - "szczekaczki"

 

Pałac Bruhla. Warszawa. ok.1942 r.foto własność www historia radia

Dyspozytornia ulicznych głośników w pałacu Bruhla

Już 16 października 1939 r. wszedł w życie formalny zakaz używania języka polskiego w radiu. Dalej wprowadzono rozporządzenia bezwzględnego zdania odbiorników radiowych przez ludność cywilną i instytucje polskie. Informacje i zarządzenia miały być podawane przez okupanta, przez sieć głośników ulicznych. Uliczne głośniki - "szczekaczki' - były montowane w ruchliwych miejscach miasta. W Warszawie dyspozytornia (na zdjęciu) megafonów ulicznych znajdowała się w Pałacu Brühla (foto powyżej).

glosnik uliczny w GG Warszawa 1941. Foto wlasnosc Historia radia

. Na zdjęciu głośnik zamontowany na latarni, tzw. "pastorałce" w okolicach placu przy Teatrze Wielkim (?)

 ul Bonifraterska, głośnik uliczny 1941 foto wlasnosc historia radia

Głośnik uliczny w GG.foto własność historia radia

Zamontowany głośnik przy pl. Krasińskich (zdjęcie wykonane od strony Getta Warszawskiego) i przy placu Szembeka na Grochowie

glosnik uliczny w Warszawie 1941 foto wlasnosc historia radia        GG glosnik przy pomniku Kilinskiego. wlasnosc foto historia radia

Głośnik na placu Trzech Krzyży i przy pomniku Kilińskiego. Foto ok. 1941/43 r.

głośnik uliczny w GG, okupacja foto wlasnosc historia radia

Głośnik uliczny w GG. Warszawa. Foto własność historia radia

Głośnik przy wejściu do Poczty Głównej przy placu Napoleona. 

Głośnik przy placu Napoleona nieopodal Prudentialu. 

GG Głosnik uliczny w Warszawie. Foto wlasnosc historia radia

 

głośnik uliczny, okupacja foto wlasnosc historia radia

Głośnik przy skrzyżowaniu ulic Al. Jerozolimskich i Marszałkowskiej. W tle hotel Polonia  Foto ok. 1941 / 43 r.

Głośniki przy placu Trzech Krzyży od ulicy Nowy Świat. Foto ok. 1941 r.

zniszczony megafon uliczny. foto wlasnosc historia radia

Uliczne głośniki w Warszawie działały  do wybuchu Powstania Warszawskiego. Powyżej zdjęcie zniszczonego głośnika  w ruinach Starego Miasta wykonane tuż po powstaniu. Foto 1945 r.

Rozglosnia krakowska w GG. Foto zbiory NAC

W GG czynne były następujące stacje nadawcze: Weichsel – dawna Warszawa I, Lemberg – dawna stacja Lwów, Krakau – dawna stacja Kraków, Wilna – dawna stacja Wilno, Warschau – dawna Warszawa II, Baranowicze oraz poza GG: Posen – dawna stacja Poznań, Litzmannstadt – dawna stacja Łódź,  Kattowitz – dawna stacja Katowice, Danzig I – nadający na fali przedwojennej stacji w Toruniu. Wszystkie rozgłośnie retransmitowały program berliński. Stacje w GG miały niewielkie, lokalne okienka programowe. W 1943 roku,  w GG zarejestrowanych oficjalnie było 30 000 abonentów radiowych, praktycznie wyłącznie narodowości niemieckiej lub osób współpracujących z okupantem.

Obok zdjęcie budynku rozgłośni krakowskiej. Ponownie został uruchomiony po utworzeniu przez Niemców Generalnego Gubernatorstwa. Stacja krakowska (Krakau) głównie retransmitowała  program z Berlina.

 

Wyroki za słuchanie zagranicznych audycji radiowych

Obwieszczenie dotyczy procesu oskarżonych o słuchanie obcych (niedozwolonych) radiostacji. " W imieniu narodu niemieckiego...." zapadły surowe wyroki z wyrokiem śmierci i pozbawieniem praw publicznych na zawsze. 1942 rok

 

 

 Wykaz częstotliwości dozwolonych  stacji radiowych zatwierdzonych przez NSDAP do odbioru.

zarekwirowane polskie odbiorniki radiowe foto wlasnosc historia radia

Zawieszka zakładana przez niemieckich producentów radiowych pod gałki odbiorników od czasu wybuchu wojny. Przypominała o zakazie słuchania przez ludność stacji zagranicznych. "Pamiętaj, że słuchanie zagranicznych rozgłośni stanowi przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu narodowemu naszego ludu. Z rozkazu Wodza podlega ono surowej karze."

Kancelaria wojskowa w Jarosławiu z zarekwirowanymi Polakom odbiornikami. Z lewej radio wileńskiej firmy Elektrit model Splendid i warszawskich zakładów Philips model 947. (foto 24.12.1939 r.)

Poza GG, na terenach polskich  administracyjnie włączonych do III Rzeszy ludność zobowiązana była do zgłoszenia i po otrzymaniu pozwolenia do zarejestrowania odbiornika radiowego. Ludność pochodzenia polskiego z reguły była pozbawiona tego prawa. Opłata za abonament wynosiła 2 RM miesięcznie i była taka sama jak na terenach Niemiec sprzed 1939 roku.

          

                Zgłoszenie posiadania radia  pochodzące z terenów polskich wcielonych do III Rzeszy oraz radiowa opłata abonamentowa

        

Dziennik rozporządzeń w sprawie posiadania i używania radioodbiorników

    Zezwolenie na posiadane odbiornika radiowego na terenach III Rzeszy

Pozwolenie na radio w GG. Foto własność www historia radia

       Foto własność www historia radia         

znaczki opłaty radiofonicznej w GG 1940 - 1945

   Formularz zezwolenia radiofonicznego obowiązującego w Generalnej Guberni (awers i rewers). Poniżej urzędowy dokument  i znaczki opłat radiofonicznych abonamentowych. Miesięcznie koszt abonamentu w GG wynosił 4 zł, niezależnie czy abonent otrzymał prawo na posiadanie odbiornika detektorowego czy lampowego. Znaczek z opłatą 4 zł był wklejany z tyłu zezwolenia radiofonicznego abonenta a znaczek z literą A pozostawał w urzędowych dokumentach poczty jako dowód uiszczenia przez abonenta opłaty. Opłaty znaczkowe zaczęły obowiązywać od 1 lipca 1940 roku i były w użyciu do końca okupacji.

 W wyniku celowej akcji zostały bezpowrotnie zniszczone nie tylko odbiorniki produkcji polskiej lecz również archiwa Polskiego Radia łącznie z płytoteką oraz zapisami magnetycznymi (nośnikiem zapisu były szpule drutu stalowego). Polskie Radio przed wojną archiwizowało najważniejsze wydarzenia życia społecznego i kulturalnego kraju.

Odbiornik wyprodukowany przez firmę Korona (na liniach produkcyjnych Philipsa w Warszawie), około 1942/3 roku. Przeznaczony był dla "uprawnionych" mieszkańców Generalnej Guberni. Bez skali, bez możliwości strojenia, z nastawionymi w trójpozycyjnym przełączniku filtrami do odbioru jedynie lokalnych, silnych stacji nadawczych. Podobny model odbiornika produkowała również firma Kosmos z Warszawy. 

 Odbiornik firmy Telefunken, model 143 GW-G specjalnie zaprojektowany i wyprodukowany dla potrzeb radiofonizacji GG w 1943 roku. W zamyśle miał być dostępny również dla ludności polskiej - stąd brak w modelu możliwości wyszukiwania innych stacji, poza dostrojonymi stacjami na filtrach przełącznika. W bliźniaczym modelu 143 GW przeznaczonym do sprzedaży poza GG istniała pełna skala. Po klęsce stalingradzkiej powstała koncepcja liberalizowania dostępu Polaków do radia a co za tym idzie oddziaływania propagandowego. Niemcy ostatecznie jednak nie zdecydowali się na dystrybucje nie tylko tego modelu ale również zrezygnowali z dostępu i upowszechniania radia w ogóle na okupowanych terenach polskich. Odbiornik był sprzedawany wyłącznie dla uprawnionej ludności niemieckiej.  Pewne ilości dostały się w ręce ludności polskiej w czasie Powstania Warszawskiego. Odbiornik bez skali, bez możliwości strojenia o niewielkiej czułości, zdolny do odbioru lokalnych stacji  zaznaczonych na trójpozycyjnym przełączniku.  Nazwy stacji: Lemberg, Krakau, Weichsel (Wisła - Warszawa ).  

   

Kleinempfenger foto wlasnosc historia radia  

Odbiornik radiowy  typu DKE 1938  zaprojektowany przez firmę Telefunken w 1938 roku na polecenie Ministra Propagandy Rzeszy.  Skonstruowany z myślą o oddziaływaniu propagandowym na jak najszersze rzesze społeczeństwa niemieckiego. Obowiązkowo produkowany przez  wszystkie wytwórnie radiotechniczne III Rzeszy. Na okupowanych ziemiach w Polsce produkowany w uruchomionych ponownie firmach radiotechnicznych:  IKA (JKA Litzmannstadt)  oraz  w dawnych Zakładach PZT podległych niemieckiej firmie Lorenz AG w Warszawie - DeRuFa Warschau (Deutsche Rundfunkempfengerfabrik Warschau G.m.b.H). Obok tabliczka znamionowa montowana wewnątrz odbiornika wyprodukowanego w Warszawie.  Jednolampowy VCL11 + VY2, zdolny jedynie do odbioru silnej stacji lokalnej. Była możliwość  ograniczonego wyszukiwania i dostrojenia do silnych stacji. Cena 35 RM

PIONIER 1940 fabryka im Mołotowa Mińsk na Białorusi

Z lewej odbiornik radiowy produkowany w Mińsku na Białorusi (między 24 grudnia 1940 a czerwcem 1941 roku). Model "Pionier". Prezentowany egzemplarz - nr fabryczny 17068

   Po wkroczeniu do Wilna wojsk Radzieckich w 1939 roku wileńska fabryka  Elektrit została zdemontowana i wraz z częścią załogi wywieziona do Mińska na Białorusi, do zakładów stolarskich im. Mołotowa. Tam uruchomiono produkcję częściowo opartą na podzespołach i dokumentacjach modeli przygotowanych jeszcze w Wilnie na sezon 1939-40. Pozostałe rozwiązania radia dostosowano do możliwości zaopatrzeniowych miejscowego rynku. Prezentowany odbiornik "Pionier" był skopiowany z  wcześniej opracowanego modelu Elektrita "Herold". Ponad to produkowano modele "KIM" i "Marschal", również oparte na wcześniejszych modelach Elektrita: "Regent" i "Komandor" Produkcję w Mińsku uruchomiono w grudnia 1940 roku i trwała do czasu  wkroczenia wojsk niemieckich, do czerwca 1941. Następnie kontynuowano produkcję dalej, już pod okupacją Białorusi jako model "Pionier 1941". Po wojnie fabrykę odbudowano i ponownie rozpoczęto produkcję częściowo  opartą  o dawne, elektritowskie opracowania, m.in.. wyprodukowano jeszcze kilka tysięcy odbiorników modelu "Pionier". (zob. Towarzystwo Radiotechniczne Elektrit).

      

Układ plastyczny w porównaniu do rozwiązań przedwojennych skal elektritrów  pozostał  praktycznie bez zmian (poza napisami cyrylicą, nową nazwą producenta i znakiem firmy). Interesującym jest fakt zachowania na skali wszystkich polskich, już nie pracujących stacji radiowych w brzmieniu  z przed wybuchu wojny.

 

Pionier 1941

Model Pionier produkowany po przejęciu przez Niemców fabryki im. Mołotowa (1941r.). Usunięto ze skali nazwę fabryki. W znaku firmy, w miejsce gwiazdy, wpisano 1941 i znak V. Część stacji radzieckich usunięto. Opis wykonano liternictwem łacińskim. Nazwy stacji polskich naniesiono na skalę zgodnie z przyjętymi zmianami obowiązującymi na podbitych terenach okupowanych. Prezentowany egzemplarz - nr 20735 - z tyłu, na chassis ma bitą puncę bez zmian plastycznych dawnej, białoruskiej fabryki Mołotowa.

Odbiornik radiowy wyprodukowany przez firmę IKA z Łodzi a przygotowany na sezon 1938-39. Po wkroczeniu wojsk niemieckich przejęto fabrykę z zapasami niewykończonych odbiorników. Usunięto skale z nazwami polskich stacji i w to miejsce włożono nowe skale ze zniemczonymi nazwami stacji radiowych. Również na skali pojawiła się nowa nazwa firmy IKA Litzmannstadt.

 

"Bibuła" z nasłuchów radiowych. Iskry Anteny  Polskiej  1-7 września 1940 roku wydawana przez "Polskę Podziemną" - AK

   Informacyjny biuletyn z nasłuchów  radiowych wydawany w Warszawie w dniach Powstania Warszawskiego   przez "Polskę Podziemną"  - AK       ( 25 sierpień 1944). Afisz z Powstania Warszawskiego informujący o czasie nadawania audycji z radiostacji Armii Krajowej "Błyskawica" oraz stacji Polskiego Radia - sekcji polskiej BBC nadającej z Anglii

 

Radio na wyzwolonych terenach polskich od okupacji niemieckiej  1944 -1945
Informacja prasowa dotycząca uroczystego otwarcia w dniu 11 lutego 1945 r. radiostacji warszawskiej (Życie Warszawy  dn.13 lutego 1945 r.). W tym czasie obowiązywał zakaz posiadania przez obywateli na wyzwolonych terenach Polski  odbiorników radiowych.

     

"Wiadomości Radiowe" (8 maja 1945 r.) Jedna z pierwszych gazet wydawana (przez PKWN) na wyzwolonych od okupacji niemieckiej terenach Polski, redagowana  z nasłuchów  radiowych. Obywatele nie mogli również i wówczas posiadać odbiorników radiowych.

 

Dokumenty  zdania odbiorników radiowych: w Chorzowie, z dnia 12.02.1945 roku, do Komendanta Miasta tuż po zajęciu Chorzowa i w Cieszynie, z dnia 5 maja 1945 roku do miejscowej jednostki MO (milicji obywatelskiej)

Na wyzwolonych od  okupacji niemieckiej ziemiach polskich obowiązywało prawo bezwzględnego zdania przez ludność posiadanych odbiorników radiowych  pod rygorem kary śmierci. Regulował to Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego "O ochronie Państwa" z 30.10.1944 roku, ogłoszony 3.11.1944 z mocą obowiązywania od 15.08.1944 roku(!). Na podstawie tego dekretu należało przechowane w czasie okupacji niemieckiej odbiorniki radiowe niezwłocznie zdać za pokwitowaniem do jednostek Milicji Obywatelskiej lub właściwej Komendantury miasta. Niestety znane były przypadki wykonywania wyroków za nieprzestrzeganie tego dekretu.

 Dekret został zniesiony uchwałą Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1945 roku. Uchwała regulowała możliwość rejestracji odbiornika. Ustanowiono również taryfę opłat za eksploatację odbiorników (po zmianach inflacyjnych ważną do końca 1948 roku)

Ustawa o poczcie, telegrafie i telefonie Art 29, Dz. ustaw 63, poz. 481   za eksploatację nie zarejestrowanego odbiornika  nakładała karę aresztu do 3 miesięcy i grzywnę w wysokości 3000 zł 

Pokwitowanie zarekwirowanego aparatu radiowego (Telefunken z klawiaturą) na rzecz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego we Włocławku . 1945 rok.

 
ogloszenie o rejestracji odbiorników radiowych 1945

Ogłoszenie dotyczące rejestracji odbiorników radiowych opublikowane w oficjalnym ogranie prasowym Polskiego Radia - "Radio i Świat, Tygodnik" (nr1) z 22 lipca 1945 roku. Zróżnicowano opłatę za posiadanie radia w zależności od statusu społecznego - "dla pracujących", "dla innych".

Oplata za rejestracje radia 1945. foto wlasnosc historia radia

Pierwsze pokwitowania opłaty za użytkowanie radia po zniesieniu zakazu posiadania odbiorników przez ludność cywilną. 1945 rok

Pierwsze dowody opłat za rejestrację radia (lampowego) po zniesieniu zakazu posiadania odbiorników przez ludność cywilną. 1945 rok

                                                               

Powrót do muzeum